نشریه ادبی مایا

نقد كتاب جيرجيرك ـ مجتبي گلستاني
«جیرجیرک»: یک رمانِ سَیَلانِ آگاهی؟ مجتبی گلستانی الیزابت دیپل در کتاب «پیرنگ»، جریان سیّال آگاهی یا سَیَلانِ آگاهی (stream of consciousness) را «شگردی بحث‌انگیز و پُر مناقشه» می‌خواند و می‌نویسد: «بر اساس این شگرد، آن‌چه روایت می‌شود اصولاً محصول فعّالیّت ذهن در راه صورت‌بندی و بیان تجربه‌ای عمیق و درونی است. اصطلاح فرانسوی 'تک‌گفتار درونی' از جهاتی دقیق‌تر است، زیرا از عقلانیّت و هوشیاری خاصّی حکایت دارد که در اصطلاح پیشین نیست. در اغلب کاربردهای این اصطلاح این دلالت ملحوظ شده است که اراده‌ی پویای نویسنده در حال شکل دادن به ذهنیّتی مبتنی بر محاکات است؛ خواه این ذهنیّتِ مبتنی بر محاکات معطوف به پدیده‌ای عالی باشد یا نازل... این در حالی است که این اصطلاح در معنای عمیق خود بر پدیده‌ای دلالت می‌کند که گویی خارج از اختیار و اراده‌ی نویسنده است. طبعاً در این‌جا این پرسش به ذهن می‌آید که میان شگردی که ظاهراً نویسنده بر آن سلطه‌ای ندارد و ساختار سنجیده و پیچیده‌ی این آثار چه ارتباطی وجود دارد؟» در مختصرِ نوشته‌ی حاضر نمی‌گنجد که بپرسیم: «آیا کتاب 'جیرجیرک' (نوشته‌ی احمد غلامی، نشر چشمه، 1390) به‌سبب رویدادها و کنش‌های اندک و شخصیّت‌های کم‌شمار و نیز صفحات قلیل آن، یک داستانِ (نسبتاً) بلند به شمار می‌رود یا یک رمان؟»، بلکه در این‌جا درباره‌ی پرسشی دیگر تأمّل خواهیم کرد: «آیا داستان 'جیرجیرک' با کاربستِ تکنیک یا شگردِ سیلان آگاهی نوشته شده یا نه؟» واژه‌ی consciousness که به ذهن یا آگاهی ترجمه می‌شود، در تعبیر «جریان سیّال آگاهی» یا «سیلان آگاهی» ـ آن‌گونه که ویلیام جیمز نیز در نظر داشت ـ بر «جریان ذهن ناخودآگاه» دلالت دارد. ازاین‌روست که الیزابت دیپل از آن به‌منزله‌ی «پدیده‌ای خارج از اختیار و اراده‌ی نویسنده» یاد کرده است که به همّت نویسنده یک «ساختار سنجیده و پیچیده» می‌یابد، ساختاری که به‌هیچ‌روی منظّم و منطقی نیست. از نظر روایت‌شناسان، تک‌گفتار یا تک‌گویی درونی (interior monologue) از ذهن یا آگاهی شخصیّت‌ها برمی‌آید و در لایه یا سطحی پیشاگفتار (pre-speech level) رخ می‌دهد؛ و آن‌چه در لایه و سطح پیشاگفتار رخ می‌دهد، چیزی نیست مگر درهم‌ریختگی نظم زمانی و منطقیِ متعارف و مألوفِ ذهنِ خودآگاه و گفتار روزمرّه. بنابراین، در سطح پیشاگفتار هیچ منع و حذف یا سانسوری وجود ندارد و سطح پیشاگفتار عمدتاً با تصویرها و امور ذهنی گره خورده است، تصویرها و دریافت‌ها و احساس‌هایی که به زبان نمی‌آیند یا به زبان‌آمدنی نیستند. بر این پایه، تک‌گویی درونی با گفتارِ ارتباطی در تضاد و حتّی در تناقض خواهد بود، تا بدان‌جا که شخصیّت‌ها در تک‌گویی درونی عمدتاً مخاطب یا خواننده‌ای را نمی‌جویند و مفروض نمی‌گیرند، مگر در تک‌گویی‌های نمایشی (dramatic monologue) که بیش‌تر در نمایش‌نامه‌نویسی کاربرد دارد. تک‌گویی درونی را به «مستقیم» و «غیرمستقیم» تقسیم می‌کنند؛ اولی از زاویه‌ی دیدِ اول‌شخص و مستقیماً از درون ذهن راوی روایت می‌شود و دومی از زاویه‌ی دیدِ سوم‌شخص و از زبان دانای کلّ، یعنی راویِ همه‌چیزدانی که محتوای ذهن شخصیّت‌ها را به‌تمامی بازگو می‌کند. بدین‌قرار، اولیسِ جیمز جویس در گروه اول جای می‌گیرد و خانم دالوویِ ویرجینیا وولف در گروه دوم. داستان «جیرجیرک» از زاویه‌ی دیدِ اول‌شخص روایت می‌شود، امّا روایت داستان انعکاس ذهن «منِ راوی» در سطحی پیشاگفتار به شمار نمی‌رود و نمی‌توان شیوه‌ی روایت داستان «جیرجیرک» را تک‌گویی درونی نامید. چرا؟ زیرا رمان‌های سیلان آگاهی از پیچیدگی و ابهامی برخوردارند که متن را از بُن سخت‌خوان و دشواریاب می‌سازد؛ پیچیدگی و ابهامی که برآیند اندیشه‌های پراکنده و آشفته‌ی شخصیّت‌هاست و نوعی درهم‌ریختگی زمانی و بی‌انسجامی منطقی را در متن تولید می‌کند. آن‌چه در این‌گونه رمان‌ها روایت می‌شود، باورهای فرهنگی و سنّتیِ مرسوم و حتّی اسطوره‌های رایج نیست، بلکه اصولاً زندگی و گذشته و تجربه‌های خودِ راوی است. بر این پایه، داستان‌نویسی جریان سیّال آگاهی با تداعی آزاد (free association) پیوند تنگاتنگی دارد. تداعی آزاد گذار از اندیشه‌ای به اندیشه‌ی دیگر است با اتّکاء به تصویرها و خاطره‌ها و اشاره‌ها. تداعی آزاد در داستان «جیرجیرک» نه در تصویرها و اشاره‌ها، که در خاطره‌ها و در برخی واژه‌ها رخ می‌نماید. این خاطره‌ها آشفتگی و ابهام یک تصویر را ندارند، پس ذهن راوی نیز به یک ذهن منطقیِ خودآگاه شبیه‌تر و نزدیک‌تر است تا ذهن بی‌انسجامِ ناخودآگاهی که در پیوستگیِ تداعی‌های ناپیوسته و بی‌نظم اسیر افتاده باشد. در داستان «جیرجیرک» با تراکم پیچیده و به‌هم‌پیوسته‌ی خاطره‌ها یا ذهنیّات راوی نیز مواجه نیستیم. تنها تقدّم و تأخّر زمانی به‌هم می‌ریزد، امّا باز می‌توان ترتیب و توالی زمانی رخدادها را به‌آسانی و به‌تقریب حدس زد و پیدا کرد. راوی «جیرجیرک» تنها به گذشته‌ها رجعت می‌کند، اما آیا صرفاً با بازگشت به گذشته (flash back) می‌توان شگرد سیلان آگاهی را در یک روایت داستانی به کار بست؟ در نبودِ گسست‌های پیچیده و مبهم زمانی، راوی یا ذهن روایت‌گر داستان «جیرجیرک» نمی‌تواند آن‌گونه که ویرجینیا وولف در نظر داشت، به شهود یا مکاشفه‌ای در «لحظه» برسد؛ بنابراین، لحظه‌هایی وحی‌گونه یا نادر و شگفت در ذهن شخصیّت آفریده و یافته نمی‌شود تا خواننده به عمق ذهن و روان و درون شخصیّت راه ببرد. ازاین‌روست که در «جیرجیرک»، ذهن خواننده با یک ذهنِ [ناخودآگاهِ] (نا)روایت‌گر روبه‌رو نمی‌شود که به تک‌گویی درونی مشغول باشد زیرا در داستان «جیرجیرک» با آن‌که زمان بیرونی یا زمانِ مبتنی بر ساعت اندکی برهم‌ریخته به نظر می‌آید، زمان درونی یا ذهن همچنان نسبتاً منظّم و منسجم در حرکت می‌ماند. اگر در رمان‌های سیلان آگاهی پاراگراف‌بندی و نشانه‌گذاری را به‌هم می‌ریزند تا بر پیچیدگی و ابهام متن بیفزایند، در «جیرجیرک» پاراگراف‌بندی به داد داستان می‌رسد تا مگر جریان سیّال آگاهی و گذار از اندیشه‌ای به اندیشه‌ی دیگر میسّر شود؛ و گاهی فقط با «بُرش‌ها» (یا پَرِش‌ها)ی ناگهانی در پاراگراف‌بندی است که خواننده از صحنه‌ای به صحنه‌ی دیگر پرتاب می‌شود و تداعی ـ اگر بتوان آن را تداعی نامید ـ شکل می‌گیرد. همچنین برخلاف رمان‌های جریان سیّال آگاهی، در متن «جیرجیرک» بازی‌های زبانی چندانی وجود ندارد و آهنگ داستان به کلمه‌ها و نشانه‌گذاری‌ها و طول نسبی جمله‌ها وابسته نیست. در متن «جیرجیرک» برخلاف رمان‌های کسانی همچون جویس، عبارت‌ها و جمله‌های ناقص و ناتمام یافت نمی‌شود و در داستان، اتّفاق زبانی خاصّی رخ نمی‌دهد که خواننده در جریان سیال ذهن و آگاهی راوی گیر بیفتد. بدین‌سان، خواننده نیز نیاز ندارد که در اعماق یک ذهن دیگر فرو رود تا روند روایت را دریابد زیرا جریان مستمر و پراکنده‌ی روایت در دل چند عنصر ملموس و محسوس در نوسان است: جنگ و فوتبال و ماجراجویی روشنفکری ـ سیاسی و یک ماجرای عاشقانه (و البته گاهی خودخوریِ جیرجیرک‌وار)؛ و تعدّد این عناصر به قدری نیست که داستان را به سطح سیّالیّت ذهن در معنای تصویرهای درهم‌شکسته و اندیشه‌های پُر آشوب برساند. اگر در رمان‌های سیلان آگاهی، مثلاً در شب عزای فینگان‌های جویس، آغاز و میانه و پایانی وجود ندارد، روند روایت داستان «جیرجیرک» منطق دارد و آغاز و پایانی مشخّص و کشف‌شدنی. بنابراین، از همین‌جا به نکته‌ی آخر می‌رسیم؛ این‌که داستان‌های سیلان آگاهی به طرح یا پیرنگ در مفهوم کلاسیک و سنّتی آن وابسته نیستند و نقشه و الگو و نظمی ندارند که روند رویدادها و حرکت شخصیّت‌ها را انتظام بخشد و پیش‌بینی کند. پس نه فقط پیوند و توالی زمانی، که نظم علّی موجود در طرح نیز از بین می‌رود و در نهایت، رابطه و پیوند داستان سیلان آگاهی با دنیای واقعی نیز قطع می‌شود. این نکته به این معنا نیست که رمان‌های سیلان آگاهی فاقد طرح باشند، بلکه طرح در این‌گونه رمان‌ها از نظام علّی و متعارف و منسجم می‌گریزد تا به خواننده اجازه دهد که طرح‌های گوناگون و متضاد را از دل داستان کشف کند و حتی بسازد. در «جیرجیرک» طرح همچنان به‌گونه‌ای علّت و معلولی کشف‌شدنی است؛ و نه فقط کشف‌شدنی است، که می‌خواهد خود را بر خواننده منکشف ...